Заштита на Охридското Езеро — зошто е важна и како помагаме

Охридското Езеро не е обично езеро. Тоа е едно од најстарите и биолошки најбогатите езера на светот — жива лабораторија на еволуцијата што постои непрекинато подолго отколку што постои нашиот вид. Уште од 1979 година е впишано на листата на светско наследство на УНЕСКО за неговите природни вредности, а само една година подоцна и за културните. Во 2019 заштитата беше проширена и на албанската страна, па денес целиот слив е признаен како заедничко наследство на двете земји.

Но статусот на наследство, колку и да е важен, не го штити езерото сам по себе. Едно UNESCO признание е документ — езерото го штитат луѓето кои секојдневно се грижат за него на терен. Токму затоа постои Amphibia: за заштитата да не остане само на хартија, туку да се случува во водата, парче по парче. Овој текст објаснува што го прави езерото толку вредно, кои закани навистина го загрозуваат и што конкретно правиме ние.

Што го прави езерото светско богатство

Возраста на Охридското Езеро долго беше прашање на проценки — често се наведуваат бројки од два до пет милиони години. Денес имаме и попрецизен одговор. Меѓународен научен проект за длабинско дупчење на дното на езерото (познат како SCOPSCO), во кој учествуваа 47 истражувачи од 13 земји, извади седиментно јадро длабоко речиси 570 метри под дното. Анализата, објавена во списанието Nature, покажа дека езерото се формирало пред околу 1,36 милиони години и оттогаш постои непрекинато — низ ледени доба, климатски пресврти и геолошки промени што уништиле безброј други езера. Самиот тектонски басен е уште постар.

Таа непрекината стабилност, во комбинација со изолацијата, произвела нешто исклучително ретко: над 200 ендемски видови — растенија, риби, школки, ракчиња, ендемски слатководни сунѓери, плоски црви и полжави што не постојат никаде на друго место на Земјата. Најпрепознатлива е охридската пастрмка (Salmo letnica), но вистинските скапоцености на езерото се десетиците ендемски полжави и безрбетници, реликти од древен свет што исчезнал на друго место, а опстанал тука. Не случајно УНЕСКО го нарекува езерото „музеј на живи фосили“.

Клучот на сето тоа е една единствена особина на водата: езерото е олиготрофно — сиромашно со хранливи материи, богато со кислород и бистро до големи длабочини. Тоа е чувствителна рамнотежа што му овозможува на животот да опстојува дури и десетици метри под површината. И токму таа рамнотежа е најранлива.

Што всушност ризикуваме

Кога зборуваме за заштита, лесно е да помислиме на апстрактни „проценти“ или „индикатори“. Но залогот тука е конкретен и неповратен. Ендемски вид значи вид што живее само на едно место на светот. Ако исчезне од Охридското Езеро, не се сели некаде на друго — исчезнува засекогаш, од планетата. Не постои резервна популација, нема од каде да се врати. Затоа секоја штета врз овој екосистем има тежина што далеку ја надминува локалната: губиме делче од глобалното природно наследство што еволуирало милион години и повеќе.

Истата изолација што го направи езерото единствено, го прави и кревко. Видовите тука немаат „каде“ да побегнат и тешко поднесуваат брзи промени. Затоа дури и навидум мали нарушувања — малку повеќе хранливи материи, малку потопла вода, малку повеќе отпад — можат да предизвикаат ефекти што траат децении.

Заканите со кои се соочува езерото

Притисоците врз Охридското Езеро се реални, кумулативни и најчесто човечки по потекло.

• Отпадни води и еутрофикација. Ова е најсериозната долгорочна закана. Бидејќи голем дел од водата доаѓа од спори подземни карстни извори, загадувачите не се разредуваат и не се измиваат брзо — тие се таложат и акумулираат. Несоодветно третираните отпадни води и земјоделскиот отфрлок внесуваат хранливи материи (азот и фосфор) што ја нарушуваат олиготрофната рамнотежа. Ако тој процес на „хранење“ на езерото продолжи, расте ризикот од еутрофикација — премногу алги, помалку кислород во длабочините и директна закана за ендемскиот свет.
• Цврст отпад на дното. Стакло, пластика, метал и стара рибарска опрема со години потонуваат и се собираат на дното, невидливи за окото од брегот. Особено опасни се т.н. „духови мрежи“ — изгубени или фрлени рибарски мрежи што продолжуваат да фаќаат и убиваат риби долго откако се напуштени, и кои ги нарушуваат местата за мрест на ендемските видови.
• Притисок од туризмот и урбанизацијата. Неконтролираната градба на крајбрежјето, сезонскиот наплив на посетители и зголемениот сообраќај го оптоваруваат сливот и носат дополнително загадување токму во месеците кога езерото е најпосетено.
• Климатски промени. Промените во температурата на водата и во нивото на езерото влијаат врз чувствителната термичка структура и врз ендемските видови што се прилагодени на тесни услови — токму на стабилноста што езерото ја нудела милион години.
• Губење на крајбрежните живеалишта. Влажните зони околу езерото, како Студенчишкото блато, природно ја филтрираат водата и служат како место за мрест и засолниште на бројни видови. Нивното пресушување и претворање во градежно или земјоделско земјиште ја намалува способноста на езерото само да се чисти.

Ниту една од овие закани не е катастрофична сама по себе. Опасноста е во нивниот збир — тие дејствуваат истовремено и се засилуваат меѓусебно.

Зошто дното на езерото е критично

Од брегот, Охридското Езеро изгледа беспрекорно — бистро, мирно, чисто. Но голем дел од отпадот не плови на површината; тој тоне и завршува на дното, каде останува скриен и штетен со децении. Таму класичните методи за чистење едноставно не допираат: ниту собирањето од брегот, ниту механизацијата можат да го извадат тоа што лежи десет, дваесет или триесет метри под површината.

Токму тука нуркачите можат да направат разлика што никој друг не може. Со нуркање и рачно ваѓање, парче по парче, од длабочини и теснотии каде ниту еден механизам не стигнува, отпадот се отстранува таму каде што навистина ѝ штети на природата. Истовремено, нуркачите се „очите“ на езерото под површината — можат да ја набљудуваат и документираат состојбата на дното на начин на кој никаков извештај од брегот не може.

Како помагаме

Како здружение за екологија и водни спортови посветено на природата, ние не ги одвојуваме нуркањето и заштитата — за нас тие се едно. Секое нуркање е можност да се набљудува, документира и грижи за овој екосистем. Нашата работа се движи во неколку насоки:

• Подводни чистења. Редовно организираме акции за ваѓање отпад од дното на езерото, со фокус на локациите каде што се собира најмногу отпад и каде што тој најмногу ѝ штети на природата, вклучувајќи ги местата за мрест.
• Документирање и набљудување. Бележиме каде и каков отпад наоѓаме и каква е состојбата на подводните живеалишта. Овие податоци помагаат да се разбере проблемот и да се планираат идните акции таму каде што се најпотребни.
• Подигање на јавна свест. Голем дел од штетата доаѓа од непознавање — луѓето не го гледаат дното, па мислат дека езерото е чисто. Споделувајќи што наоѓаме под површина, се обидуваме да ја смениме таа слика и кај локалните жители и кај посетителите.
• Партнерства за правилно постапување со отпадот. Нашите еколошки акции се одржуваат заедно со партнери што го преземаат и правилно го третираат собраниот отпад — без надомест, како дел од заедничката посветеност за чисто езеро. Така отпадот не се враќа во природата, туку се рециклира или одложува одговорно.
• Одговорно нуркање. Заштитата почнува и од начинот на кој самите нуркаме — без вознемирување на дивиот свет, без оштетување на дното и со целосно почитување на заштитените локалитети. Ако сакате да нуркате со нас, повеќе за локациите и условите има на нашата страница за нуркање во Охридското Езеро.

Заштитата е заедничка одговорност

Грижата за езерото не е обврска само на институциите или само на нуркачите — таа е дел од секого од нас. Рибарите, угостителите, локалните жители, посетителите и властите од двете страни на границата го делат истото езеро и истата одговорност. Ниедна акција сама по себе нема да го реши проблемот, но многу мали, доследни напори заедно создаваат вистинска промена.

Ако сакате да се приклучите — како волонтер на брегот, како сертифициран нуркач во подводните акции, или со поддршка на некоја акција — пишете ни. Ќе ве известиме за следната акција и како да се вклучите.

Она што денес го наследуваме, утре го оставаме на следните генерации. Едно езеро со повеќе од милион години историја заслужува да биде предадено понатаму барем онолку чисто колку што го затекнавме.